Blog

Η τρίτη ηλικία, η σύγχρονη τεχνολογία και η άνοια

Γράφει η
Μήπως τελικά το Διαδίκτυο είναι η «μαγική» συνταγή για την καταπολέμηση ή την επιβράδυνση της γεροντικής ανίας και άνοιας; Ολα δείχνουν ότι η απάντηση είναι θετική: η συστηματική χρήση του Διαδικτύου λειτουργεί ευεργετικά τόσο στην πνευματική ευεξία όσο και στην ψυχική υγεία των υπερηλίκων.
Στην υπερτεχνολογική ψηφιακή εποχή μας το να ζει κανείς αποκλεισμένος από το Διαδίκτυο συνιστά κυριολεκτικά μια νέα μορφή πνευματικής και κοινωνικής ένδειας, θύματα της οποίας είναι όχι μόνο οι τεχνολογικά υπανάπτυκτοι λαοί αλλά και μια μεγάλη κατηγορία πολιτών στην ανεπτυγμένη Δύση: τα άτομα της τρίτης ηλικίας.
Τα αίτια αυτού του νέου κοινωνικού αποκλεισμού δεν έχουν να κάνουν τόσο με τη φυσιολογική κατάπτωση ή τη διανοητική «ανεπάρκεια» των υπερηλίκων όσο με το γεγονός ότι οι νέες υπολογιστικές-ψηφιακές τεχνολογίες δεν είναι αρκετά «φιλικές προς τους ηλικιωμένους» (elder friendly, όπως αποκαλείται αγγλιστί από τους ειδικούς). Εντούτοις, οι νέες τεχνολογίες -από τα κινητά τηλέφωνα μέχρι τους υπολογιστές- έχουν ήδη μπει για τα καλά στη ζωή πολλών υπερηλίκων με ιδιαίτερα ευεργετικές, όπως θα δούμε, συνέπειες για την ψυχοσωματική και τη διανοητική τους υγεία.
 
Η ζωή στην τρίτη ηλικία γίνεται ολοένα και πιο «ψηφιακή». Η εξοικείωση των σημερινών ηλικιωμένων με την ψηφιακή τεχνολογία δεν συμβάλλει μόνο στην ψυχοσωματική τους υγεία. Αποτελεί και αναφαίρετο πολιτικό τους δικαίωμα: το δικαίωμα στη γνώση, στην ελευθερία επιλογής των πηγών πληροφόρησης και στην ισότιμη συμμετοχή στα κοινωνικά δρώμενα, χωρίς ηλικιακούς ή φυλετικούς αποκλεισμούς
 
Επειτα από κάποια ηλικία, το να καταφέρει ένα άτομο να ακολουθεί και να εφαρμόζει τις πρόσφατες τεχνολογικές εξελίξεις δεν είναι καθόλου εύκολο, αφενός για καθαρά νευρολογικούς λόγους και αφετέρου επειδή οι εταιρείες που σχεδιάζουν τα νέα τεχνολογικά προϊόντα στοχεύουν σχεδόν αποκλειστικά σε ένα πολύ νεότερο αγοραστικό κοινό.
 
Για να καλυφθεί αυτό το ηλικιακό χάσμα ως προς τη δυνατότητα χρήσης των νέων ψηφιακών τεχνολογιών εκπονούνται συνεχώς νέα -δημόσια και ιδιωτικά- εκπαιδευτικά προγράμματα που απευθύνονται αποκλειστικά σε άτομα κάποιας ηλικίας, π.χ. από 55 έως 85 ετών.
 
Παρ’ όλα αυτά, το τεχνολογικό χάσμα μεταξύ των γενεών παραμένει βαθύ, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο τις υπάρχουσες γενεαλογικές διαφορές, γεγονός που έχει σοβαρές συνέπειες όχι μόνο για τους ψηφιακά αναλφάβητους υπερήλικες αλλά και για το σύνολο της κοινωνίας.
 
Αποτελεί λοιπόν επιτακτική κοινωνική ανάγκη να κατανοήσουμε τα πραγματικά υποκειμενικά και αντικειμενικά αίτια που οδηγούν σήμερα στον τεχνολογικό και άρα κοινωνικό αποκλεισμό των πιο ηλικιωμένων πολιτών.
 
Ψηφιακός αναλφαβητισμός; Δεν είναι ανυπέρβλητος
   
Εχει διαπιστωθεί από στατιστικές μελέτες ότι στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ οι οικογένειες που έχουν ένα τουλάχιστον ανήλικο παιδί είναι πολύ περισσότερο εξοικειωμένες με την ψηφιακή τεχνολογία απ’ ό,τι οι οικογένειες που αποτελούνται από άτομα άνω των 65 ετών.
 
Οι περισσότερες οικογένειες υπερηλίκων δεν διαθέτουν καν υπολογιστή στο σπίτι ούτε κάνουν ποτέ χρήση του Διαδικτύου. Μερικές από τις συνηθέστερες δικαιολογίες που επικαλούνται γι΄ αυτόν τον «εκούσιο» ψηφιακό αποκλεισμό τους είναι: (1) η παντελής άγνοια χρήσης αυτής της νέας «διαβολικής» τεχνολογίας, (2) η πεποίθηση ότι δεν τους είναι απαραίτητη και (3) ότι είναι «πλέον πολύ μεγάλοι για να μάθουν τέτοια πράγματα».
 
Πίσω από αυτές τις δικαιολογίες, κρύβεται συνήθως μια βαθύτερη ρατσιστική προκατάληψη η οποία, δυστυχώς, καλλιεργείται συχνά και από τους ειδικούς: ότι δηλαδή τα ηλικιωμένα άτομα, και ακόμη περισσότερο οι ηλικιωμένες γυναίκες, δεν είναι από φυσικής-πνευματικής απόψεως σε θέση να μάθουν να χρησιμοποιούν τις νέες ψηφιακές τεχνολογίες.
 
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί σημαντικά ο αριθμός των ερευνών και των προγραμμάτων που αποδεικνύουν ότι, μέσω της κατάλληλης εκπαιδευτικής μεθόδου, μπορεί να γεφυρωθεί σημαντικά το ηλικιακό χάσμα στη χρήση των υπολογιστών και του Διαδικτύου. Εξάλλου, όλο και περισσότεροι υπερήλικες -άνδρες και κυρίως γυναίκες- χρησιμοποιούν με σχετική άνεση τις νέες ψηφιακές τεχνολογίες!
 
Μπορεί βέβαια να μην έχουν την άνεση ή την ταχύτητα που έχει ένας χάκερ ή τα εγγόνια τους, ωστόσο είναι σε θέση να μπαίνουν καθημερινά στο Διαδίκτυο είτε για να επικοινωνήσουν με τους συγγενείς τους ή τους φίλους τους είτε για να διεκπεραιώσουν οικονομικές συναλλαγές (εξόφληση λογαριασμών, φόρων, αγορές κ.ά.), για να ενημερωθούν ή ακόμη και για να παίξουν (βιντεοπαιχνίδια, χαρτιά).
 
Από όλες τις παραπάνω εξαιρετικά επωφελείς δραστηριότητες, η «ζωντανή» επικοινωνία μέσω των κοινωνικών δικτύων, της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας ή, ακόμη καλύτερα, μέσω Skype, αποτελεί την πιο σημαντική προσφορά των νέων ψηφιακών τρόπων επικοινωνίας στους ηλικιωμένους, οι οποίοι συνήθως δεν μπορούν να βγουν από το σπίτι τους για να συναντήσουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα.
 
Ωστόσο, η θετική επιρροή της νέας διαδικτυακής τεχνολογίας στην ψυχολογική και νοητική ευεξία των υπερηλίκων δεν εξαντλείται στην «ψηφιακή» κάλυψη των ζωτικών τους αναγκών για επικοινωνία, καθημερινή ενημέρωση ή διασκέδαση.
 
Ολο και περισσότερες έρευνες σε όλον τον κόσμο επιβεβαιώνουν τη θετική επίδραση που έχει το καθημερινό σερφάρισμα στο Διαδίκτυο για την υγεία των ηλικιωμένων. Για παράδειγμα, διεθνής έρευνα που δημοσιεύτηκε πριν από ενάμιση χρόνο στο εγκυρότατο διαδικτυακό επιστημονικό περιοδικό «PLoS One» έδειξε επαρκώς ότι η συχνή χρήση του Διαδικτύου μπορεί όχι μόνο να επιβραδύνει αλλά και να αποτρέψει την εμφάνιση της γεροντικής άνοιας (βλ. και ειδικό πλαίσιο).
 
Πράγματι, η μεγάλη γνωστική προσπάθεια που πρέπει να καταβάλουν οι ψηφιακά αναλφάβητοι υπερήλικες για να μάθουν να χρησιμοποιούν τον ηλεκτρονικό υπολογιστή και να σερφάρουν στο Διαδίκτυο φαίνεται πως οδηγεί στην άκρως αναζωογονητική αναδιοργάνωση των λειτουργιών του εγκεφάλου τους.
 
Η συστηματική χρήση του υπολογιστή από άτομα της τρίτης ηλικίας ενδέχεται να είναι μια μέθοδος για την αντιμετώπιση της γεροντικής άνοιας πολύ πιο αποτελεσματική και ασφαλώς πιο οικονομική και πιο εξατομικευμένη από την παραδοσιακή φαρμακολογική.
 
Μάλιστα, σύμφωνα με την ίδια έρευνα (και άλλες πρόσφατες νευροψυχολογικές μελέτες), τα υπερήλικα άτομα που αποφασίζουν να εξοικειωθούν με τη χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών δεν χρειάζεται να έχουν καμιά πρότερη εμπειρία στη χρήση των ψηφιακών προγραμμάτων των υπολογιστών. Εφόσον καταφέρουν να υπερβούν την αρχική δυσκολία (και την αμηχανία που νιώθουν), θα βιώσουν τελικά μεγάλη ψυχική ικανοποίηση και τα θεραπευτικά οφέλη που αυτή συνεπάγεται.
  
Η «ψηφιακά» βελτιωμένη ζωή κατά την τρίτη ηλικία
  
Δεν είναι όμως όλα τόσο ρόδινα ούτε και τόσο εύκολα: η σωματική και νοητική εξοικείωση των ηλικιωμένων με την ψηφιακή τεχνολογία ήταν και παραμένει το μεγαλύτερο πρόβλημα. Η εκμάθηση ακόμη και του πιο απλού υπολογιστικού προγράμματος και η απομνημόνευση των διαδοχικών βημάτων που απαιτούνται για την ενεργοποίησή του αποδεικνύονται συνήθως τα βασικά εμπόδια στη χρήση υπολογιστών από άτομα προχωρημένης ηλικίας.
 
Πάντως, μια άλλη έρευνα, που έγινε υπό τον Οσβάλντο Αλμέιντα (Osvaldo Almeida), καθηγητή ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο UWA (University of Western Australia), έδειξε ότι η φυσική άσκηση σε συνδυασμό με τη συχνή χρήση του Διαδικτύου μειώνει σε μεγάλο βαθμό τον κίνδυνο εμφάνισης των συμπτωμάτων της «γεροντικής» άνοιας.
 
Ο επιφανής ψυχίατρος και η ομάδα του παρακολούθησαν επί οκτώ χρόνια πάνω από 5 χιλιάδες ανθρώπους (άνδρες και γυναίκες) ηλικίας μεταξύ 69 και 87 ετών και κατέγραψαν λεπτομερώς τη σταδιακή υποβάθμιση των νοητικών τους ικανοτήτων. Διαπίστωσαν λοιπόν ότι όσοι χρησιμοποιούσαν συστηματικά υπολογιστή διέτρεχαν 30%-40% μικρότερο κίνδυνο να εμφανίσουν τα τυπικά συμπτώματα του συνδρόμου της γεροντικής άνοιας: απώλεια μνήμης, απότομες αλλαγές της ψυχικής διάθεσης, κατάθλιψη κ.ά.
 
Οπως είναι γνωστό, η χρήση των ψηφιακών μηχανών απαιτεί τη συντονισμένη κινητική δραστηριότητα χεριών και οφθαλμών αλλά και την απαραίτητη νοητική εγρήγορση, ώστε να αναγνωρίζονται εγκαίρως οι διαρκώς μεταβαλλόμενοι φωτεινοί σχηματισμοί στην οθόνη.
 
Με το πέρασμα των χρόνων αυτή η ικανότητα συντονισμένης και ταχύτατης επεξεργασίας ετερογενών ερεθισμάτων σταδιακά επιβραδύνεται και εντέλει ατονεί. Δεν είναι λοιπόν καθόλου περίεργο το ότι οι ηλικιωμένοι χρειάζεται να καταβάλουν διπλάσια προσπάθεια και τριπλάσιο χρόνο, σε σύγκριση με τα παιδιά ή τους εφήβους, μέχρι να εξοικειωθούν με την εκτέλεση των σύνθετων υπολογιστικών προγραμμάτων. Για να παρακαμφθεί αυτή η δυσκολία έχουν σχεδιαστεί για τους ψηφιακά αναλφάβητους υπερήλικες ειδικά προγράμματα και πιο εύχρηστα εργαλεία πλοήγησης.
 
Αυτή η νοητική-σωματική «δυσκινησία» των υπερηλίκων επιβαρύνεται και από ένα επιπλέον τυπικό χαρακτηριστικό πολλών θηλαστικών, και ειδικότερα των ανθρώπων. Πρόκειται για τη διαρκή αναζήτηση νέων διεγερτικών ερεθισμάτων. Μια εγκεφαλική προδιάθεση για νέες εμπειρίες που εκδηλώνεται εντονότερα κατά την εφηβική και νεανική ηλικία, προκαλώντας τις γνωστές απερίσκεπτες και άκρως επικίνδυνες συμπεριφορές που χαρακτηρίζουν τα άτομα αυτής της ηλικίας. Βέβαια, χάρη σε αυτήν ακριβώς την ακόρεστη επιθυμία τους για νέες εμπειρίες αποκτούν οι νέοι γνώσεις και βιώνουν πρωτότυπες ψυχοσωματικές εμπειρίες.
 
Με τα χρόνια, όμως, αυτή η έντονη προδιάθεση μειώνεται και εκλογικεύεται. Ισως έτσι εξηγείται το μειωμένο ενδιαφέρον ή και η αδιαφορία των ηλικιωμένων για τις τεχνολογικές καινοτομίες, το ακριβώς αντίθετο δηλαδή απ’ ό,τι ισχύει για τους νεότερους.
 
Παρ’ όλα αυτά, και με δεδομένη την ευεργετική επίδραση της ψηφιακής τεχνολογίας στην πνευματική υγεία, η ανάγκη των σημερινών ηλικιωμένων να εξοικειωθούν με την ψηφιακή τεχνολογία είναι ζωτικής σημασίας και για έναν επιπλέον λόγο, αμιγώς πολιτικό: το αναφαίρετο πολιτικό τους δικαίωμα στη γνώση, στην ελευθερία επιλογής των πηγών πληροφόρησης και στην ισότιμη συμμετοχή στα κοινωνικά δρώμενα, χωρίς ηλικιακούς ή φυλετικούς αποκλεισμούς.
 
Ανοια: συμπτώματα και αιτίες
  
Η άνοια δεν είναι νόσος αλλά σύνδρομο που εμφανίζεται συνήθως σε άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών. Με δεδομένη, μάλιστα, την αύξηση του προσδόκιμου ζωής, προβλέπεται ότι το 2050 πάνω από 50 εκατομμύρια ηλικιωμένων θα υποφέρουν από άνοια!
 
Τα συμπτώματα ή «σημεία» της άνοιας ποικίλλουν από άτομο σε άτομο και εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες: γενετική προδιάθεση, τρόπο ζωής, εκπαιδευτικό-πολιτισμικό υπόβαθρο, προσωπικές εμπειρίες. Οι τυπικές εκδηλώσεις της άνοιας είναι η σταδιακή έκπτωση των φυσιολογικών ικανοτήτων για μνήμη, έλλογη σκέψη και η σαφής υποβάθμιση ή και απώλεια των γλωσσικών ικανοτήτων. Τέλος, στις πιο ακραίες μορφές της, η άνοια οδηγεί σε μεγάλες αλλαγές στην προσωπικότητα και τη συμπεριφορά του ανοϊκού.
 
Μερικές από τις αιτίες που ενδέχεται να οδηγήσουν στην εμφάνιση του συνδρόμου είναι η παρουσία εγκεφαλικών όγκων, οι μεταβολικές διαταραχές, ο αλκοολισμός, ο διαβήτης, οι μικροαγγειακές εγκεφαλοπάθειες, οι νευροεκφυλιστικές παθήσεις, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ και η νόσος Πάρκινσον.
 
Κάποτε η Ιατρική θεωρούσε την άνοια αναπόφευκτη και τυπικά «γεροντική» πάθηση. Σήμερα, αντίθετα, θεωρείται βέβαιο ότι δεν είναι ούτε «φυσική» ούτε «αναπόφευκτη» συνέπεια της γήρανσης, αλλά ότι εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από την καλή φυσική και πνευματική κατάσταση του οργανισμού.
 
Το καλάθι είναι άδειο